أبو المكارم محمود بن أبي المكارم حسنى واعظ
585
دقائق التأويل و حقائق التنزيل ( فارسى )
در تاج الأسامى مىخوانيم : « الامة : پرستار . الإماء و الاموان و الآمى : جماعة . » ( ص 43 ) . همين مطلب را در دستور الاخوان ( ص 72 ) نيز مىبينيم ( ليك با اختلاف در اعرابگذارى « الاموان » كه در دستور الاخوان به زير همزه درج شده ؛ ضمنا سنج : ترتيب كتاب العين ، ج 1 ، ص 102 ) . « پرستار » - كه صفت فاعلى از « پرستيدن » است - در ادب كهن فارسى ، به كاربردهايى چند ، به كار گرفته شده است و از آن جمله به معناى « مطلق خدمتكار ( چه مرد ، چه زن ) » كه در متون قديم ديده مىشود و در غياث اللّغات ( ص 168 ) هم بدان تصريح شده . ليك - چنان كه در متن ما نيز - اين واژه - خصوصا در معناى « امه » و « كنيزك » هم به كار رفته . چند نمونه كاربرد را در اين معنا ژرف بنگريد : « پرستار چندى به زرّين كلاه * ستاده همه ماهرخ پيش ماه » ( فردوسى ) « پرستار بسيار و چندين غلام * يكى پر ز ياقوت رخشنده جام » ( فردوسى ) « مر جاه تو و علم ترا از سر معنى * آباء و سطقسات غلامند و پرستار » ( سنائى ) « اى صد زبيده پيش صف خادمان تو * دستاردار خوان و پرستار خوان شده » . ( خاقانى ) ( هر چهار بيت ، از : لغتنامهء دهخدا ) . ضبط متن ما ، گزارش آن دو واژهنامهء كهن تازى به پارسى ، و اين أبيات ، گواه درستى اين معنا و نادرستى سخن منقول در غياث اللغات است كه : « اينكه بعضى مردم هندوستان مخصوص بمعنى كنيز دانند خطاست » ( ص 168 ، بنقل از سراج آورده ) . نيز نگر : فرهنگ مجموعة الفرس ، ص 237 ، و نيز : پيشگفتار ما بر متن حاضر . ( 1534 ) 122 / 23 « أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى » . الأعراف / 172 . « اين آيه [ : سوره أعراف / 172 ] اشاره به عهد الست يا ميثاق عالم ذر دارد ، يعنى پيمانى كه خداوند از آدم يا بنى آدم بر وحدانيّت خود گرفته است . مفسّران در تفسير اين آيه به دو گروه تقسيم مىشوند : گروهى كه . . . در رأس همه آنها طبرى و عتيق نيشابورى [ است ] ، آن را به معناى ظاهرى حمل مىكنند . يعنى مىگويند در عالم واقع چنين امر معجزه گونهاى اتفاق افتاده است . امّا مفسّران معتزله و شيعه اين آيه را حمل بر ظاهر نمىكنند و آن را بيان مجازى مىشمارند . » ( قرآن كريم ، ترجمه و توضيحات و واژهنامه از بهاء الدّين خرّمشاهى ، ( چ 1 ) ، ص 173 ، حواشي ترجمان ) . ( 1535 ) 122 / 25 « حافظ ابو نعيم اصبهانى » : « حافظ ابو نعيم اصفهانى » : حافظ ابو نعيم احمد بن عبد اللّه بن إسحاق بن موسى بن مهران اصفهانى ، از